Partia dzianiny może przejść odbiór wzrokowy bez żadnych uwag, a kłopot wyjdzie w krojowni albo po pierwszym praniu gotowej koszulki. Szerokość, gramatura, skurcz i skręt zależą od dziewiarni i od wykończenia, ale wymaganiem stają się dopiero wtedy, gdy trafią do zlecenia razem z metodą ich sprawdzenia.
Tekst dotyczy dzianin rządkowych z maszyn okrągłych (lewoprawych, prawoprawych i interlokowych), z których szyje się koszulki, bluzy i bieliznę. Skąd w ogóle bierze się skurcz materiałów, wyjaśnia wpis o skurczu tkanin po praniu. Tu zostajemy przy liczbach, które trzeba wpisać do zlecenia, i przy sposobie ich sprawdzenia.
Dlaczego dzianina zmienia wymiary po wykończeniu?
Dzianina zmienia wymiary, ponieważ składa się z oczek, które pod naciągiem wydłużają się w jednym kierunku i zwężają w drugim. Wykończenie utrwala je w kształcie nadanym przez naciąg maszyn, a pranie przywraca stan bliższy spoczynkowi.
Podczas barwienia i suszenia materiał jest ciągnięty wzdłużnie przez wały, na ramie rozpinany na zadaną szerokość, a na koniec nawijany pod naprężeniem. Pierwsze pranie zdejmuje część tych naprężeń. Dzianina zwykle skraca się wtedy na długości, a w szerokości zwęża albo rozszerza, zależnie od przebiegu procesu. Znaczenie ma tu nawet forma prowadzenia wyrobu w aparacie barwiarskim.
Granice wyznacza dziewiarnia. Wymiary dzianiny w stanie swobodnym zależą przede wszystkim od długości nitki w oczku, splotu i rodzaju przędzy. Wykończalnia może te wymiary przesunąć, lecz tylko w pewnym zakresie, i nie da szerokości ani gramatury, jakich surowa dzianina nie jest w stanie osiągnąć.
Które wymiary dzianiny trzeba ująć w zleceniu?
Zlecenie powinno określać szerokość, gramaturę, zmianę wymiarów po praniu oraz skręt, każdy z tolerancją i metodą pomiaru. Liczba podana bez metody nie nadaje się do odbioru, bo każda ze stron zmierzy ją po swojemu.
| Parametr | Co zapisać w zleceniu | Jak się sprawdza | Na co uważać |
|---|---|---|---|
| Szerokość | Forma dostawy (rękaw na płasko albo dzianina rozcięta), szerokość użytkowa w cm z tolerancją, czy obejmuje brzegi | Pomiar na rozłożonej dzianinie bez naciągu, w kilku miejscach beli (ISO 22198) | Szerokość uzyskana naciągiem cofa się po praniu |
| Gramatura | Wartość w g/m² z tolerancją | Próbki z kilku miejsc szerokości, ważone według EN 12127 po klimatyzowaniu według ISO 139 | Spada, gdy dzianinę rozciąga się na szerokość |
| Zmiany wymiarów po praniu | Procent osobno dla długości i szerokości, ze znakiem, procedura prania i suszenia według ISO 6330, liczba cykli | Znakowanie próbek według ISO 3759, wynik według ISO 5077 | Dzianina bywa po praniu szersza, więc tolerancja potrzebuje obu granic |
| Skręt po praniu | Wartość dopuszczalna, metoda badania i procedura prania | ISO 16322-2 (próbka dzianiny) | Dotyczy głównie dzianin lewoprawych |
| Skośność w dostarczonej beli | Dopuszczalne odchylenie rządka od linii prostopadłej do brzegu, w procentach szerokości | Pomiar na rozłożonym odcinku beli | Najbardziej widoczna w dzianinach w paski |
Szerokości i gramatury nie da się zamówić osobno
Szerokość i gramatura dzianiny są ze sobą powiązane. Rozciągnięcie materiału na szerokość rozkłada tę samą masę na większej powierzchni, więc gramatura spada, a wymaganie wysokiej gramatury przy dużej szerokości staje się pytaniem o konstrukcję surowej dzianiny.
Wykończalnia ma do dyspozycji nadmiar podawania na ramie i kompaktowanie, które skracają dzianinę wzdłużnie i podnoszą gramaturę, oraz naciąg w szerokości, działający odwrotnie. Zamawiający, który dostarcza własną surową dzianinę, powinien przekazać jej parametry i zapytać wprost, czy zadana para szerokości i gramatury jest osiągalna bez nadmiernego rozciągania. Odpowiedź przed przerobem kosztuje mniej niż spór po nim.
Zapis skurczu, który da się sprawdzić
Wymaganie skurczu można sprawdzić tylko wtedy, gdy obok liczby stoi procedura prania i suszenia, liczba cykli oraz informacja, czy dotyczy dzianiny, czy uszytego wyrobu. Ten ostatni element przy dzianinach łatwo pominąć.
Skurcz gotowej koszulki zależy dodatkowo od kroju, szwów i ułożenia elementów, więc badanie wyrobu daje często inny wynik niż badanie dzianiny. ISO 3759 obejmuje zarówno próbki materiału, jak i gotową odzież, ale wykończalnia odpowiada za materiał, dlatego wymaganie wobec niej dotyczy próbki z beli.
W dzianinach bawełnianych suszenie w bębnie zwykle wyraźnie zwiększa skurcz na długości, dlatego procedurę z ISO 6330 dobiera się do tego, jak wyrób będzie suszony u użytkownika, a nie pod najkorzystniejszy wynik.
Ustalić trzeba też znak wyniku. Skurcz zapisuje się zwykle ze znakiem minus, wydłużenie z plusem. Tolerancja z dwiema granicami chroni przed dzianiną, która na długości skróci się w granicach tolerancji, a w szerokości przybierze więcej, niż dopuszcza umowa.
Czym różni się skręt od skośności i kto za nie odpowiada?
Skośność widać już na dostarczonej beli, gdy rządki oczek nie biegną prostopadle do kolumienek. Skręt ujawnia się albo pogłębia po praniu: kolumienki odchylają się od kierunku wzdłużnego, a w gotowej koszulce szew boczny przesuwa się na przód lub na tył.
Źródło obu zjawisk leży głównie w przędzy i w dziewiarni. Na maszynach okrągłych z wieloma systemami rządki układają się w linię śrubową, więc po rozcięciu rękawa nie są prostopadłe do brzegu. Przędza pojedyncza o wysokim skręcie ma z kolei skłonność do odkręcania się, co w dzianinie lewoprawej odchyla kolumienki. Dzianiny prawoprawe i interlokowe mają budowę zrównoważoną i skręcają się znacznie słabiej.
Wykończalnia może skośność zmniejszyć albo pogłębić. Prostuje się ją na ramie, a w dzianinach z włókien syntetycznych nowy układ da się utrwalić termicznie. W bawełnie mechaniczne wyprostowanie poprawia wygląd beli, ale po praniu część odchylenia wraca jako skręt. Wymaganie warto więc zapisać jako wartość po praniu, mierzoną według ISO 16322-2, i przed zleceniem ustalić, za co odpowiada wykończalnia, a za co dostawca surowej dzianiny.
Odbiór partii po wykończeniu
Odbiór polega na zmierzeniu próbek z kilku bel w warunkach opisanych w zleceniu i porównaniu wyników z tolerancjami.
Dzianina zdjęta prosto z nawoju jest jeszcze naprężona, więc pomiar wykonany od razu nie oddaje stanu, w jakim trafi na stół krojczy. Próbki powinny najpierw odleżeć rozłożone bez naciągu i przejść klimatyzowanie według ISO 139. Szerokość mierzy się w kilku miejscach na długości beli, gramaturę na próbkach wyciętych w kilku miejscach na szerokości. Wygodny jest tu wykrojnik kołowy o powierzchni 100 cm², bo masa takiej próbki w gramach pomnożona przez sto daje gramaturę w g/m².
Próbki do badania zmian wymiarów pobiera się z różnych bel partii, nie z pierwszego metra pierwszej z nich. Warto też z góry ustalić, czyje laboratorium wykonuje badania i ile dni od dostawy ma zamawiający na zgłoszenie wyniku poza tolerancją.
Pytania przed wysłaniem zlecenia do wykończalni
Poniższe pytania warto przejść przy każdym nowym artykule dzianinowym, zanim zlecenie trafi do wykończalni.
- Czy szerokość opisano z formą dostawy (rękaw na płasko albo dzianina rozcięta) i z informacją o brzegach?
- Czy wykończalnia potwierdziła, że zadana para szerokości i gramatury jest osiągalna dla tej surowej dzianiny?
- Czy tolerancja zmian wymiarów ma obie granice, osobno dla długości i szerokości?
- Czy procedura prania i suszenia odpowiada temu, jak wyrób będzie prany u użytkownika?
- Czy określono dopuszczalny skręt po praniu i podział odpowiedzialności między dziewiarnię a wykończalnię?
Podsumowanie
Stabilność wymiarów dzianiny opisuje kilka powiązanych parametrów, z których część ustala dziewiarnia, a część wykończalnia. Jeśli zamawiający zapisze je razem z formą dostawy, znakiem wyniku i metodą pomiaru, o przyjęciu partii decydują pomiary, a nie pierwsza reklamacja.